Μονή των νεομαρτύρων Ραφαήλ, Νικολάου, Ειρήνης
Χτισμένη στον ελαιόφυτο λόγο των Καρυών είναι ένα από τα πλέον γνωστά προσκυνήματα σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο, εξαιτίας της θαυματουργικής δράσης των αγίων. Η σημερινή μονή έχει οικοδομηθεί στη δεκαετία του 1960 στα θεμέλια παλιότερου μοναστηριού, το οποίο λειτούργησε σε δύο διαφορετικές περιόδους της Βυζαντινής εποχής και καταστράφηκε ολοσχερώς από Oθωμανούς στρατιώτες το 1463. Oι τρεις άγιοι μαρτύρησαν κατά την επιδρομή των Oθωμανών, συνοδευόμενοι στο μαρτυρικό θάνατο και από άλλους κατοίκους της Θερμής, με αφορμή μια τοπική στάση, που επέφερε τη μανία των κατακτητών για εκδίκηση.
Μονή Ταξιάρχη Μιχαήλ Μανταμάδου
Η παράδοση το θέλει Βυζαντινό μοναστήρι που ερημώθηκε σε απροσδιόροστη εποχή για να λειτουργήσει αργότερα, και μέχρι σήμερα, ως ενοριακός ναός. Αποτελεί μεγάλο προσκύνημα ενώ οφείλει την αίγλη του στη θαυματουργή ανάγλυφη εικόνα του αρχαγγέλου Μιχαήλ, μία από τις ελάχιστες ανάγλυφες εικόνες σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο.
Ο θρύλος τη θέλει πλασμένη από χώμα και αίμα. Πριν πολλούς αιώνες, η μονή δέχθηκε την επιδρομή σαρακηνών πειρατών, οι οποίοι κατέσφαξαν τους μοναχούς, με εξαίρεση έναν νέο δόκιμο καλόγερο, ο οποίος πρόλαβε να κρυφτεί στην οροφή της εκκλησιάς. Από κει είδε μετά το μακελιό τη μορφή του Αρχάγγελου να φτερουγίζει πάνω από τα πτώματα των μοναχών. Παίρνοντας χώμα και το αίμα τους έφτιαξε τη μορφή του Ταξιάρχη όπως πρόλαβε να την αντικρύσει, πριν εκείνος φτερουγίζει με δύναμη για να τιμωρήσει με θάνατο τους πειρατές.
Από τότε είναι προστάτης και πολιούχος του Μανταμάδου αλλά κι ολόκληρου του νησιού.
Από τις δύσκολες μέρες της Τουρκοκρατίας σώζονται αρκετές μαρτυρίες για τακτικές εμφανίσεις του. Ίσως και να μην είναι σύμπτωση ότι η Μυτιλήνη απελευθερώθηκε από τους Τούρκους την 8η Νοεμβρίου 1912, ανήμερα της γιορτής του Ταξιάρχη. Και δεν ήταν λίγοι οι Λέσβιοι που αναρριγούσαν διηγούμενοι ότι τον είδαν καβαλάρη στο άλογό του να οδηγεί τον Eλληνικό Στρατό ενάντια στον Τουρκικό κατά τις μάχες της απελευθέρωσης.
Μέχρι σήμερα η εικόνα προκαλεί δέος με το αυστηρό ύφος του Αρχαγγέλου, τα μεγάλα μάτια και το μαύρο —από το χρόνο και την λειτουργική χρήση— χρώμα, με το μεγάλο πρόσωπο, τη φοβερή ρομφαία και τα επιχρυσωμένα φτερά.
Μπροστά της, οι πιστοί εναποθέτουν μέχρι σήμερα ως τάματα σιδερένια παπούτσια, απόρροια της παράδοσης που θέλει τον αρχιστράτηγο να τα φορά τις νύχτες.
Η εκκλησία γιορτάζει την Κυριακή των Μυροφόρων, με μεγάλο θρησκευτικό και εμπορικό πανηγύρι συνοδευόμενο με ζωοθυσία και κατόπιν παρασκευή του παραδοσιακού φαγητού "κισκέτς", το οποίο διανέμεται εθιμοτυπικά στους προσκυνητές οι οποίοι εξακολουθούν σε μεγάλο ποσοστό να έρχονται στον Άγιο με τα πόδια την παραμονή της γιορτής από χιλιόμετρα μακριά.
Μονή Λειμώνος - Αγίου Ιγνατίου
Αποτελεί ανδρώα Μονή χτισμένη στο κέντρο του νησιού σε απόσταση 3χλμ Β.Δ. της κωμόπολης Καλλονής. Επανιδρύθηκε (καθώς σύμφωνα με την παράδοση είναι χτισμένη στα ερείπια βυζαντινού μοναστηριού) το 1526 από τον μετέπειτα Μητροπολίτη Μηθύμνης Ιγνάτιο Αγαλλιανό. Κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας ήταν το σημαντικότερο πνευματικό κι εκπαιδευτικό κέντρο του νησιού με μεγάλη συνεισφορά στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της κεντρικής και δυτικής Λέσβου.
Kατά την επανίδρυσή της απο τον άγιο Ιγνάτιο η μονή αφιερώθηκε στον Tαξιάρχη Mιχαήλ. Mετά την αναγνώριση της αγιότητας του κτίτορός της απο το ορθόδοξο πλήρωμα μετονομάστηκε σε Mονή Αγίου Ιγνατίου. Kαθ’ όλη την ιστορική της πορεία όμως είναι γνωστότερη ως Mονή Λειμώνος, μια και είναι χτισμένη στο μέσον του λειμώνα (=λιβαδιού) που χρωματίζει την γύρω βραχώδη περιοχή.
Στη σημερινή του μορφή το καθολικό είναι τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, με υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος, με διπλό κλειστό νάρθηκα, με δύο σκεπαστά αίθρια, βόρεια και νότια, και με πέντε παρεκκλήσια.
Στο εξωτερικό μέρος του καθολικού, και συγκεκριμένα στή νότια πλευρά του Iερού Βήματος αναβλύζει μέχρι σήμερα το αγίασμα του μοναστηριού. Η κρήνη του αγιάσματος είναι επιβλητική και φέρει έντονα στοιχεία οθωμανικής αρχιτεκτονικής.
Tο τέμπλο του ναού είναι ξυλόγλυπτο και επίχρυσο, τεχνοτροπίας οθωμανικού μπαρόκ. Στα θωράκιά του διακρίνονται παραστάσεις απο την Aγία Γραφή, ενώ το υπόλοιπο τμήμα του διακοσμείται με πληθώρα παραστάσεων του ζωικού και του φυτικού βασιλείου.
Στα δεξιά του ιερού βρίσκεται η κρύπτη του καθολικού, διακοσμημένη με άξιες λόγου τοιχογραφίες τον 16ο αιώνα, οι οποίες σώζονται σε άριστη κατάσταση. Από τις παραστάσεις ξεχωρίζουν ο Ιακώβ που ευλογεί τους υιούς του, η σφαγή των νηπίων της Βηθλεέμ και η πορεία προς Εμμαούς.
Η καρποφορία του μοναχικού λειμώνα του αγίου Ιγνατίου κατά τη διάρκεια των πέντε περίπου αιώνων λειτουργίας της μονής καθρεφτίζεται στη Βιβλιοθήκη των χειρογράφων και των εντύπων βιβλίων της, καθώς επίσης και στο Αρχείο των ελληνικών και οθωμανικών εγγράφων της. Κυρίως τα χειρόγραφα, αλλά και κάποια από τα έγγραφα του Αρχείου απετέλεσαν και αποτελούν αντικείμενο διεθνούς έρευνας για περίοδο μεγαλύτερη του ενός αιώνα. Έρευνας, η οποία ρίχνει πολύτιμο φως στην Ιστορία της Βυζαντινής Λογοτεχνίας, του Βυζαντινού Δικαίου, αλλά και της οικονομικής, εκπαιδευτικής και κοινωνικής ιστορίας της Λέσβου κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.
Στο λειμωνιακό μουσείο εκτίθενται επίχρυσα και επάργυρα ευαγγέλια και εκκλησιαστικά σκεύη, φορητές εικόνες, χρυσοκέντητα άμφια, αντιμήνσια και κοσμήματα.
Σε ειδική προθήκη εκτίθενται τα κειμήλια του αγίου Ιγνατίου, ιδρυτή της μονής.
Στο ιεροφυλάκιο της μονής φυλάσσονται και λείψανα του αγίου Ιγνατίου και άλλων αγίων, καθώς και τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου, αλλά και τεμάχιο από την Τιμία Ζώνη της Παναγίας.
Το καθολικό και ο γύρω αύλειος χώρος είναι άβατα στις γυναίκες. Εξαίρεση πραγματοποιείται κατά την πανήγυρη της μνήμης του αγίου Ιγνατίου (14 Οκτωβρίου), οπότε επιτρέπεται η είσοδος των γυναικών στην αυλή του καθολικού.
Mονή Aγίου Iωάννου του Θεολόγου ή Μονή Υψηλού
Αποτελεί ανδρώα Μονή χτισμένη στην κορυφή του όρους Όρδυμνος, σαν ακοίμητη σκοπιά ολόκληρης της δυτικής Λέσβου. Eξαιτίας ακριβώς της θέσεώς της είναι γνωστότερη από τον 18ο αιώνα ως Mονή Yψηλού. H φρουριακή αρχιτεκτονική της μορφή, με πολεμίστρες και οχυρωματικό πύργο, δημιουργεί με την πρώτη ματιά την εντύπωση ενός μοναστηριού που στο πέρασμα των αιώνων αναγκάστηκε σε πολλές περιπτώσεις να αμυνθεί και προσέφερε καταφύγιο στους κατοίκους της γύρω περιοχής κατά τη διάρκεια επιδρομών. Το μοναστήρι υπήρχε κατά τη βυζαντινή περίοδο.